Bonono ba Afrika Borwa

Bonono ba Afrika Borwa bo akaretsa meetlo ya bonolo e hlophisitsweng e thusa pele ka dilemo tse seng seboka seo kajeno se dumella e le Afrika Borwa . Sena sesebediso sa mafika a mehleng ya kgale le tse kang tse kgabi tse sebeletsang, meetlo ya ya ditjhaba tsa matswallwa, nakong ya bokolone le kgethollo ya morabe, hammoho le ya sejwalejwale le mehleng ya Afrika Borwa.

Bopaki bo bong ba pele bo dumella hore ba rute ba batho ba mehleng ena ba ntlafatsa le ba bo fumanwe Afrika Boroa. Dintho tsa ho epolla tsa kgale Lehaheng la Blombos Kapa Bophirima, hara tse ding, dikotwana tsa letsoku tse betlilweng, difaha tsa dikgeetla le disebediswa tsa ho sebetsa. Tse ding tsa dintho tsena tse fumanweng di fumanweng di fumane hore di ka ba dilemo tse 100,000 tse fetileng mme ba fumana ba di amahanya le ntshetsopele ya khotsong o re otloi otloisisa le o fumane hore bo tla thusa batho hore ba fumane thuso. Dikgetla tse le masoba tse ka bang dilemo tse 75,000, tseo di neng di rekwa di neng dina le mokgabiso wa botho, le tsona di ile tsa ngola moo. Dintho tse ling tse sibolotsweng di sebedisa karolo ea chelete e sebediswang ho sebelisa disebeliswa tsa lintho tse kgale tsa ntshetsopele ya pele ea Homo sapiens Afrika Boroa.

MaSan le metse e meng ya MaKhoisan ba siile moetlo o ruileng haholo oa bonono ba mafika . Ditshwantsho tse dikete tsa majoe le ditshwanantsho tse betlilweng di fumanwa ho pholletsa le Afrika Boroa, mme boholo ba tsona li fumaneha Dithabeng tsa Drakensberg, har'a tse ling. Bonono bona bo bontsha batho, diphoofolo, diketsahalo tsa ho tsoma, le dihlooho tsa moetlo kapa tsa moya mme bo fana ka temohisiso ya bohlokwa mabapi le pono ya lefatshe le bophelo ba kahisano ba ditjhaba tsa pele tsa batsomi le ba bokellang. Ka ho theWa le ho atolosoa ha metse e buang Bantu Afrika Boroa, meetlo e meng ea bonono e ile ea ntlafala, ho kenyeletsoa le lipitsa tsa letsopa, mesebetsi ea tšepe, lifaha, ho betla lehong le meralo ya meaho .

Ho tloha nakong ya bolokolohi ba bokolone ho ya pele, bonono ba Afrika Borwa bo ile ba tswela pele ho fetoha ka lebaka la tshebedisano dipakeng tsa meetlo ya sebaka seo le mekhoa ea bonono e tswang Europe. Tshusumetso ea Madache le ea Borithane hamorao e ile ea bonahala dikarolong tse kang ho taka, meralo ya meaho, ho etsa thepa ya ka tlung le bonono ba mokhabiso, ha bonono ba setso sa Ma-Afrikaner le meetlo e fapaneng ea bonono ba Afrika di ntse di tswela pele ho hola ka litsela tsa tsona tse ikhethang.

Nakong ya lekgolo la bo20 la dilemo, indasteri, ho hola ha ditoropo, le kgethollo ea morabe di bile le litlamorao tse kholo ho baetsi ba ditshwantsho ba Afrika Borwa le tlhahiso ya bonono. Mefuta e metjha ea bonono e ile ya hlaha metseng ya merafo le dibakeng tsa bodulo tsa ditoropo, hara dibaka tse ling, ha baetsi ba ditshwantsho ba ntse ba hlahloba dihlooho tse kang boitsebahatso, morabe, khatello ea dipolotiki le phetoho ya setjhaba. Ditsebi tsa bonono di sebedisitse disebeliswa tse fapaneng le mecha ya phatlalatso, ho tloha ho pente ya setso le ditshwantwo tse betlilweng ho ya ho difaha, mesebetsi ea terata, le thepa e fumanweng kapa e sebedisitsweng hape. Ho tloha pheletsong ya kgethollo ya morabe, bonono ba Afrika Borwa bo nnile ba tswela pele ho fetoha lefatsheng la bonono la mehleng ena le kopaneng matjhabeng, ha dihlooho tse kang nalane, boitsebahatso, ho se lekane, naha, mohopolo le kamora bokolone di ntse di tswela pele ho bapala karolo ea bohlokwa.

Bonono ba lefika ba Paleolithic

Batho ba pele ho Bantu ba ileng ba fallela boroa ho tloha hoo e ka bang ka 30,000 BC e ne e le batsomi ba bokana ba neng ba rata mahaha e le matlo. Pele ho hlaha ha batho ba Nguni mabopong a ka bochabela le a ka borwa le Afrika Bohareng, batsomi bana ba bokana ba ne ba atile haholo. Ho lumeloa hore ba kene Afrika Borwa bonyane dilemo tse 1,000 tse fetileng. Ba siile mesaletsa e mengata ea boteng ba bona, joalo ka mesebetsi ya bonono (ditshwantsho tsa San) tse bontshang ho tsoma, bophelo ba lapeng, le dihlooho tse amanang le boloi. Ho na le bonngoe ba setaele ho pholletsa le sebaka seo—le esita le ka bonono ba khale bo fumanwang sebakeng sa Tassili n'Ajjer sa Afrika Leboea le sebakeng seo hona joale e leng lehoatata la Chad, empa e kile ya e-ba sebaka se setle.

Dipalo tsena dia fetoha ebile li telele, mme mebala (mohlomong e nkiloeng ho mebala ea lefatshe le ea dimela, mohlomong le dikokoanyana) e kopanya mebala e khubelu-ochre, e tshweu, e putswa, ​​​​e ntsho le e mofuthu haholo ho tloha ho e kgubedu ho ea ho e mosehla wa mantlha. Dihlooho tse tloaelehileng di kenyelletsa ho tsoma—hangata ho bontša ka nepo liphoofolo tse kholo tse seng li sa lule sebakeng sena mehleng ya kajeno—ntoa pakeng tsa batho, motjeko, diketsahalo tsa lapeng, le ditshwantsho tse fapaneng tsa diphoofolo, ho kenyeletswa dithuhlo, mefuta e mengata ya di-antelope le linoha. Mesebetsi ya morao-rao ya mesebetsi ena e kgahla diitshwantshong tsa eona tsa batho ba baholo, ba lefifi esita le ditsomi tse tšoeu tse palameng lipere—ditshwantho tseo qetellong di neng li tla tlosa batho ba San.

Bontši ba litšoantšo tse bontšang batho ba tantšang bo khabisitsoe ka meralo e ikhethang, 'me ho ka etsahala hore ebe ba apere limaske le liaparo tse ling tsa mekete. Litšoantšo tse ling, tse bontšang libopeho tse nang le mahlakore a mane le matšoao a mang, li na le moelelo o sa hlakang 'me mohlomong ha li emele ntho e itseng e tsebahalang. Matšoao a tšoanang le ana a fumanoa bonkwetong ba setso sa bo-ngaka ba meea (shamanistic art) lefats'eng ka bophara. Mokhoa ona oa bonkwetso o fumanoa libakeng tse pharaletseng, ho tloha Angola ka bophirima ho ea Mozambique le Kenya, ho pholletsa le Zimbabwe le Afrika Boroa, hammoho le Botswana, moo maemo a mahaheng a thusitseng hore litšoantšo tsena li bolokehe khahlanong le litlamorao tsa tlhaho.

Bonono ba pele ho bokolone bo fetang bonono ba lefika

Setso sa pono le sa lintho tse bonahalang sa pele ho puso ea bokolone Afrika Boroa se ne se atoloha hole le bonono ba majoe 'me se ne se kenyelletsa, har'a lintho tse ling, mekhabiso ea 'mele, lifaha, liserame, mesebetsi ea tšepe, mesebetsi ea lehong le meralo ea meaho. Bongata ba lintho tsena li ne li phethahatsa mesebetsi ea bohlokoa, ea sechaba, ea moetlo le ea botle ka nako e le 'ngoe; ka lebaka leo, ha se kamehla ho khonehang ho sebelisa liphapang tsa sejoale-joale lipakeng tsa bonono, mesebetsi ea matsoho le lintho tse thusang ho tsona. Lipokello tsa lintho tsa khale tse tsoang Afrika Boroa li kenyelletsa, har'a lintho tse ling, lintho tse khabisitsoeng ka masapo, lipente tsa khetla, lifaha tsa khetla ea lehe la ouster, liserame le lintho tse ling tse khabisitsoeng tse tsoang Mehleng ea Lejoe le Mehleng ea Tšepe. Lipokello tsa setso tsa Musiamo oa Iziko li boetse li kenyelletsa liaparo tsa Khoisan, lifaha tsa matsoalloa, libaskete le liserame.

Mekhabiso ya mmele e na le nalane e telele Afrika e ka boroa. Pele ho lifaha tsa khalase tsa Europe tse tlisoang ka bongata, lifaha li ne li etsoa ka thepa e kang khetla ea lehe la outch, lesapo, likhetla, lehong le lejoe. Lisebelisoa tsena li ne li sebelisoa bakeng sa lifaha, mabanta le mefuta e meng ea mekhabiso ea botho. Lilemong tse makholo tse latelang, lifaha tsa khalase le tsa letsopa tse tsoang linaheng tse ling li ile tsa eketsa lisebelisoa tsa lehae 'me qetellong tsa fetoha karolo ea bohlokoa ea meetlo e pharaletseng ea lifaha tsa lichaba tse kang libui tsa Nguni. Ntle le mekgabiso feela, lifaha li ne li ka boela tsa bontša lilemo, bong, boemo le likarolo tse ling tsa boitsebahatso ba setjhaba.

Diserame di bopa e 'ngoe ea lipolelo tsa bohlokoa ka ho fetisisa tsa setso sa thepa ea pele ho bokolone. Ho tloha sekete sa pele sa lilemo AD, metse ea temo likarolong tse fapaneng tsa Afrika Boroa e hlahisitse lipitsa tseo sebopeho sa tsona, qetello le mokhabiso o sehiloeng kapa o sehiloeng o neng o fapana ho ea ka libaka le linako. Baepolli ba lintho tsa khale ba sebelisa mekhoa ea letsopa ho ithuta likamano tsa setso, phetoho ea theknoloji, le ho ata ha lichaba, har'a lintho tse ling. Har'a lichaba tse buang Sesotho - Tswana le Nguni, meetlo e ikhethang ea letsopa e ile ea ntlafala ho theosa le makholo a lilemo, ha mekhoa ea tlhahiso, thepa e tala le mekhabiso le tsona li ka fapana sebakeng se le seng sa setso.

Ho tloha mehleng ea khale ea Tšepe (Iron Age), ho sebetsa ka tšepe ho ile ha fetoha mokhoa o mong oa bohlokoa oa ho bontša tsoelo-pele ea theknoloji le tšebeliso ea lisebelisoa. Libaka tsa liphuputso tsa lintho tsa khale tse kang Broederstroom, e ka bophirima ho Pretoria, li bontša hore tšepe e ne e se e ntse e etsoa moo pakeng tsa dilemo tse ka bang 550 le 700 AD. Ntle le lisebelisoa, koporo, tšepe, le hamorao khauta, li ne li boetse li sebelisetsoa ho etsa mabenyane, mekhabiso, le lintho tse amanang le boemo ba motho sechabeng. Ka mohlala, lichaba tsa pele tse buang Sesotho li ne li e-na le meetlo e tiileng ea ho sebetsa ka tšepe, 'me bopaki ba sena bo fumanoe libakeng tse fapaneng Gauteng, North West le Limpopo.

Mohlala o hlahelletseng ka ho fetisisa oa mosebetsi oa tšepe le bonono ba mokhabiso oa nako ea pele ho bolokolohi ba Afrika Boroa o tsoa Mapungubwe; sebaka sena se ile sa hola sa ba setsi sa bohlokoa ka ho fetisisa sa lipolotiki le khoebo ka hare ho naha ea Afrika Boroa pakeng tsa selemo sa 900 le 1300 CE. Sebakeng sena ho fumanoe lintho tse entsoeng ka khauta, koporo, tšepe, manaka a tlou le letsopa, hammoho le lifaha tsa khalase tse tsoang linaheng tse ling. Ntho e tsebahalang haholo ke Rhino ea Khauta ea Mapungubwe, e entsoeng ka lakane e tšesaane ea khauta e koahetseng motheo o betliloeng ka lehong. Lintho tse ling tsa khauta li kenyelletsa lifaha, masale a matsoho, terata, lipini, le litšoantšo tsa liphoofolo hammoho le lijana tse koahetsoeng ka khauta.[1][2] Tlhahiso ea lintho tsena e bontša tsebo e phahameng ea ho sebetsa ka tšepe le tšebeliso ea lintho tse bonahalang ho bontša leruo, boemo bo phahameng sechabeng, le matla a lipolotiki.

Meaho le moralo oa bolulo le tsona e ne e le karolo ea bohlokoa ea setso sa pono sa pele ho bokolone. Ka mohlala, balisa ba Khoekhoe ba ne ba sebelisa matlo a nkehang habobebe, a bōpehileng joaloka dome a entsoeng ka meralo, materase a lehlaka le matlalo a liphoofolo, athe metse ea temo e buang Senguni e ne e haha ​​​​haholo-holo matlo a koahetsoeng ka joang, a bōpehileng joaloka dome. Har'a metse ea Sotho-Tswana, matlo a chitja kapa a cylindrical a nang le marulelo a khoune a ne a tloaelehile, 'me mabota a majoe a ne a sebelisoa haholo ho arola libaka tsa bolulo, likhoro tsa liphoofolo le libaka tse ling. Hoo e ka bang lekholong la bo13 la lilemo, moralo oa meaho oa Mapungubwe o ne o boetse o bontša maemo a sechaba a ntseng a eketseha, moo batho ba phahameng ba lipolotiki ba neng ba lula ka thoko Leralleng la Mapungubwe ha boholo ba baahi ba ne ba lula lithoteng tse potolohileng.

Meetlo ena e fapaneng e bontša hore setso sa pono sa Afrika Borwa ea pele ho bolokolohi ba bokolone se ne se sa felle feela litšoantšong tsa mafikeng. Mokhoa oa ho hlahisa botle o ne o hokahane haufi-ufi le bophelo ba letsatsi le letsatsi, theknoloji, boitsebiso ba botho, khoebo, meetlo le bolaoli ba lipolotiki; sena se ne se bonahala ka mekhoa e fapaneng e kenyeletsang mekhabiso ea 'mele, lijana tsa letsopa tsa lapeng, meralo ea meaho hammoho le mesebetsi ea khauta ea mebuso e rarahaneng ya Mehla ea Tshepe.