Khoekhoe

MaKhoekhoe

Khoekhoen
Dipalopalo
	333,400
Malemo (Puo)
	Khoekhoegowab
Bodumedi
	Bokreste, Tumelo tsa Maafrika
Merabe e manang
	San, Mabastere, BaMmala, Batswana, MaXhosa

Batho ba Khoikhoi (kapa Khoekhoe) ke baahi ba matswallwa a Borwa ba Afrika bao setso sa bona e leng sa ho phela ba ntse ba falla le mehlape ea bona. Hangata ba amahanngwa le batho ba San (bao e leng batho ba phelang ka ho tsoma le ho bokella dijo naheng), mme lentswe le sebedisoang ho akaretsa dihlopha tsena ka bobeli ke Khoisan. ^[1]Lebitso "Khoikhoi" ha e le hantle ke lentswe la thoriso kapa tlhompho, eseng lebitso leo batho bana ba ipitsang ka lona ho latela morabe oa bona; leha ho le joalo, dingoliloeng di le sebedisitse ho hlalosa merabe e buang puo ya Khoe e ka Borwa ba Afrika, haholo-holo dihlopha tse ruileng mehlape tse kang Inqua, Griqua, Gonaqua, Nama, Damaqua le Attequa. Nakong e fetileng, batho ba Khoekhoe ba ne ba bitswa "Hottentots," e leng lentsoe leo hajoale le nkoang e le le nyelisang.

Ho nahanoa hore batho ba Khoekhoe ba ile ba arohana le batho ba bang lilemong tse pakeng tsa 100,000 le 200,000 tse fetileng. Lekgolong la bo-17 la dilemo, batho ba Khoekhoe ba ne ba rua mehlape e meholo ea dikgomo tsa mofuta oa Nguni sebakeng sa Kapa. Ba ile ba siea mokgwa wa ho falla le mehlape ea bona haholo-holo pakeng tsa lekholo la bo-19 le la bo-20 la lilemo.

Puo ea Khoekhoe e amana le lipuo tse ling tse buuoang ke batho ba San ba Kalahari ba phelang ka ho bokella dijo naheng (jwalo ka ba Khwe le Tshwa), e leng se etsang hore li be karolo ea lelapa la lipuo tsa Khoe. Kajeno, dihlopha tse ka tlase ho Khoekhoe li kenyelletsa batho ba Nama ba Namibia, Botswana le Afrika Boroa (ba nang le meloko e mengata), ba Damara ba Namibia, meloko ea Orana ea Afrika Boroa (joalo ka Nama kapa Ngqosini), sechaba sa Khoemana kapa Griqua sa Afrika Borwa, hammoho le meloko ea Gqunukhwebe kapa Gona e welang tlasa dihlopha tsa batho ba buang seXhosa.

Meloko ea Xirikua (Griqua) e ile ya theha boitsebiso ba eona bo ikgethang ba morabe lekholong la bo-19 la dilemo mme ya dula sebakeng sa Griqualand West. Hamorao, ba ile ba theha naha e nngwe e ikemetseng KwaZulu-Natal e bitswang Griqualand East, eo hamorao e ileng ea kenngoa tlasa puso ya Mmuso wa Brithani ka mora dilemo tse ka bang leshome. Ba amana le dihlopha tse tshwanang tsa meloko le ya Rehoboth Basters, bao le bona ba ka nkoang e le batho ba "Khoekhoe".

Nalane

Nalane ya pele

Lebitso le akaretsang la morabe la "Khoekhoen" le bolela batho ba neng ba phela ka mokgowa wa ho rua diphoofolo mme ba e-na le puo e tshwanang, ba neng ba fumaneha hohle karolong e ka borwa ea Afrika. Mellet, a qotsa Ehlpick,o bolela hore sechaba seo a se bitsang "proto-Khoe" se ile sa hlaha pakeng tsa selemo sa 400 BCE le 100 CE ka boroa ho Zimbabwe; sena se ile sa etsahala ka lebaka la ho kopana ha batho ba pele ba sebaka seo—e leng San (haholo-holo lihlopha tsa Tshua le Khwe)—le batho ba ruang diphoofolo ba neng ba fallela moo butle-butle ba tsoa Afrika Bochabela. O boetse o re ho kopana hona le ho tsoakana ha merabe ho ile ha etsahala hape ka leboya ho Botswana, haufi le Noka ea Limpopo hammoho le dikarolong tse ka leboya tsa naha eo kajeno e tsejwang e le Afrika Boroa. Pakeng tsa selemo sa 200 BCE le 300 CE, dihlopha tse nyane tse neng li phela ka mekhoa e fapaneng—ho kenyeletsoa ho tsoma, ho rua liphoofolo le temo—li ile tsa hola tsa fetoha lichaba tse kholo tsa barui ba liphoofolo (qalong e ne e le linku, hamorao eaba likhomo), haufi le batho ba Bantu ba neng ba lema. Ka selemo sa 500 CE, lihlopha tsena tsa barui ba liphoofolo li ile tsa qala ho ata butle-butle li lebile ka boroa. Ho na le likhang har'a litsebi tsa kahisano mabapi le lebelo le litsela tseo ba ileng ba falla ka tsona, empa ho ea ka Sadr, ha ho na bopaki ba hore ho ne ho e-na le libaka tse kholo tseo batho ba Khoekhoe ba neng ba dula ho tsona, kapa bongata ba linku kapa likhomo, ka borwa ho Noka ea Orange pele ho selemo sa 1000 CE.^[2] Lihlopha tsa "Khoekhoe" li kenyelletsa ǀAwakhoen (ka bophirima), ǀKx'abakhoena (ba Afrika Boroa le karolong e bohareng e ka boroa ea naha hammoho le Eastern Cape). Mabitso ana ka bobeli a bolela "Batho ba Bofubelu", 'me a tšoana le lentsoe la SeXhosa le reng "amaqaba". Ho rua linku, lipōli le likhomo tse neng li fula liphuleng tse nonneng sebakeng seo ho ile ha fana ka lijo tse lekaneng le tse phetseng hantle, ha ba lumella ho ata le ho theha lihlopha tse kholoanyane libakeng tseo pele li neng li luloa ke batho ba neng ba phela ka temo le ho tsoma bakeng sa tlhoko ea letsatsi le letsatsi feela.

Ho nahanwa hore setso sa batho ba buang dipuo tsa Bantu se kene sebakeng sena lekholong la boraro la lilemo (AD), se qobella barui ba liphoofolo ho ea libakeng tsa Bophirima. Mohlala oa kamano e haufi lipakeng tsa ǃUriǁ'aes (leloko le phahameng), e leng sechaba se ruang likhomo, le !Uriǁ'aeǀ'ona (bana ba leloko le phahameng), e leng sechaba se lulang sebakeng se le seng 'me se iphelisa ka ho bokella lijo le ho tsoma (se tsejoang hape e le "Strandlopers")—bao ka bobeli ba neng ba dula sebakeng sa ǁHuiǃgaeb—o bontsha hore karohano e tiileng pakeng tsa mekhoa ena e mmedi ya bophelo ha e na motheo o tiileng, hammoho le lihlopha tsa merabe tse thehiloeng ho eona. Leha ho le joalo, batho ba iphelisang ka ho bokella lijo le ho tsoma, bao filosofi ea bona ea sechaba e behang bohlokoa tabeng ea ho se bokelle maruo a mangata, ba ka nkwa ba fapane; empa liphapang tse pakeng tsa "barui ba diphoofolo ba Ma-Khoekhoe", "batsomi le babokelli ba dijo ba Ma-San" le "balemi ba Ma-Bantu" ha li eme hantle ha di hlahlojwa ka botlalo, mme di bonahala e le tsela e nolofalitsoeng haholo ya ho hlalosa histori.

Leha ho na le dikgopolo tse fapaneng mabapi le batho ba Damara le kamano ea bona le lihlopha tse ding tsa batho ba Khoekhoe, ho ke ke ha latoloa hore e ne e le bona baahi ba pele ba Namibia hammoho le batho ba San; ka lebaka leo, ho ka bolelwa hore batho ba Nama le ba Damara ka bobeli ba ile ba kenya letsoho ho thehoeng ha puo ya Khoekhoe ha e ntse e ata ho ya ka borwa. Kamora ho fihla ha dihlopha tsa batho ba buang dipuo tsa Bantu, tse kang ba-Herero, batho ba Damara ba ile ba tloswa dibakeng tsa bona mme ba hasana dikarolong tsohle tsa naha eo kajeno e tsejoang e le Namibia; taba ena e bonahala lentsoeng leo batho ba Damara ba le sebelisang ha ba bua ka naha eo.

Ho fihla ha makgowa

Bafuputsi le bahoebi ba Mapotoketsi ke bona ba ileng ba qala ho ngola ka likopano tsa bona le baahi ba moo, nakong ea lilemo tse makholo a 15 le a 16 (A.D.). Hangata likopano tsena li ne li tsamaea ka diketso tsa pefo. Ka selemo sa 1510, Ntweng ya Salt River, Francisco de Almeida le banna ba hae ba mashome a mahlano ba ile ba bolaoa 'me sehlopha sa hae sa hloloa ke batho ba neng ba palame likhomo, e leng sechaba sa !Uriǁ'aekua (seo Dutch e neng e se bitsa "Goringhaiqua"). Ena e ne e le e 'ngoe ea lihlopha tsa batho ba buang puo ea Khoekhoe sebakeng seo—dihlopha tse neng li boetse li kenyelletsa !Uriǁ'aeǀ'ona (kapa "Goringhaicona", ba neng ba boetse ba tsejwa e le "Strandlopers")—bao ho boleloang hore ke baholo-holo ba sechaba sa kajeno sa !Ora. Qetellong ea lekholo la bo-16 la lilemo, dikepe tsa dinaha tse kang Portugal, Fora, Denmark, Netherlands le Engelane—haholo-holo tsa Portugal—li ile tsa tsoela pele ho emisa khafetsa koung ya Table Bay ha di ntse di le tseleng e eang India Bochabela (Indies). Di ne ld rekisana ka kwae, koporo le tshepe le dihlopha tsa batho ba buang Khoekhoe sebakeng seo, di li fapanyetsana le nama e foreshe.

Baahi ba moo ba ile ba fokotseha ka mora hore mafu a sekholopane a namele ka lebaka la ho kopana ha batho ba Europe. Meloko e buang Sekhoe e ile ea shwa haholo ka lebaka la ho hloka tshireletso ea mmele khahlanong le lefu lena. Sena se ile sa eketseha, e le ntwa ea sesole ka lebaka la ho matlafala ha katoloso ya bokolone ya United East India Company e ileng ea qala ho koalla makgulo a setso bakeng sa mapolasi. Dilemong tse lekgolo tse latelang, batho ba buang Sekhoe ba ile ba lelekoa naheng ea bona butle-butle, e leng se ileng sa fella ka ho falla ho hongata ho ea leboya, le ho nchafatsoa ha lichaba le meloko e mengata, hammoho le ho qhalana ha meaho e mengata ya setso.

Ho latela baprofesa Robert K. Hitchcock le Wayne A. Babchuk, "Nakong ea mekgahlelo ea pele ea bolokolohi ba Europe ba ho hapa le ho busa libaka (colonization), batho ba likete-kete ba merabe ea Khoekhoe le San ba ile ba lahlehelwa ke bophelo ka lebaka la polao e hlophisitsweng ea morabe (genocide), polao e tloaelehileng, tshwaro e mpe ya mmele, le mafu."^[3] Nakong ya dipatlisiso mabapi le lihlopha tse neng di tsoma batho ba San le ditlhaselo tse reretsoeng ho felisa morabe oo, Louis Anthing o ile a re: "Hona jwale ke fumana hore liketso tsena di pharaletse ho feta kamoo li neng li bonahala kateng qalong. Ke nahana hore ho ka etsahala hore re fumane hore hoo e ka bang lihoai tsohle tse dulang haufi le moeli ona li ameha diketsong tse tshwanang ... Hajoale ke utloile feela ka lihoai tsa batho ba mebala e tswakaneng (tse tsejwang e le 'Bastards') hore li ameha litabeng tsena.^[4]

Ka hona, sebopeho sa sechaba sa MaKhoekhoe se ile sa senyeha haholo ka lebaka la katoloso ea bokolone le ho amohuoa ha naha ho tloha bofelong ba lekholo la bo-17 la lilemo ho ea pele. Ha mekhoa ea ho hlophiseha ha sechaba e ntse e putlama, MaKhoekhoe a mangata a ile a lula mapolasing 'me a fetoha makhoba kapa basebetsi ba mapolasi; a mang a ile a kenngoa lihlopheng tsa meloko e neng e ntse e tsoela pele ho ba teng. Georg Schmidt, e leng setho sa kereke ea Moravian se tsoang Herrnhut, Saxony (eo hajoale e leng Jeremane), o ile a theha Genadendal ka 1738—e leng setsi sa pele sa boromuoa karolong e ka boroa ea Afrika—har'a batho ba buang puo ea Khoe sebakeng sa Baviaanskloof, lithabeng tsa Riviersonderend.

Lebitso la "Baasters" le ileng la sebelisoa nakong ea bokolone le ne le supa lihlopha tsa batho tse neng li e-na le tšimoloho ea Europe karolong e itseng 'me li ile tsa amohela mekhoa e itseng ea setso sa Bophirimela. Leha hamorao lihlopha tsena li ile tsa tsejoa e le MaGriqua (kapa Xirikua/Griekwa), ka nako eo li ne li tsejoa e le "Baasters" 'me maemong a mang li ntse li bitsoa joalo, mohlala, ke Ma-Bosluis Basters a sebaka sa Richtersveld le sechaba sa Ma-Baster sa Rehoboth, Namibia, se boletsoeng ka holimo.

Mohlomong ka lebaka la tšusumetso ea baromuoa ba Kereke, mebuso ea Griqualand Bophirima le Griqualand Bochabela e ile ea theooa ke leloko la borena la Kok; hamorao mebuso ena e ile ea kenngoa tlas'a taolo ea Cape Colony ea 'Muso oa Brithani.

Ho qala mafelong a lekholo la bo-18 la lilemo, lichaba tsa Ma-Oorlam li ile tsa falla ho tloha Cape Colony ho ea ka leboea ho ea Namaqualand. Li ile tsa lula libakeng tse neng li se li ntse li ahiloe ke batho ba Nama. Li ile tsa falla ka mabaka a fapaneng: ho baleha ho qobelloa ho kena sesoleng ke bokolone ba Madache, ho ea hapa thepa le ho etsa khoebo, hammoho le ho batla mafulo a liphoofolo.[1] Tse ling tsa lihlopha tsena tsa Ma-Oorlam (ho kenyeletsoa le sehlopha se neng se etelletsoe pele ke monna ea neng a batloa ke molao, Jager Afrikaner, le mora oa hae Jonker Afrikaner sebakeng sa Transgariep) li ile tsa boloka likamano le lichaba tsa Ma-Oorlam tse neng li le ka hare kapa haufi le meeli ea Cape Colony. Ha Ma-Boer a ntse a atolosa libaka tsa ona butle-butle, eaba hamorao a etsa phallo e kholo a balehela puso ea Brithani Cape, Jonker Afrikaner o ile a isa batho ba hae Namaqualand bohareng ba lekholo la bo-19 la lilemo; moo a ileng a fetoha moetapele oa matla a maholo a ileng a thusa Ma-Oorlam ho busa batho ba Nama le ho loantša sechaba sa Herero (se buang puo ea sehlopha sa Bantu) ka nako e itseng.[2]

Sebaka sa bolulo sa Kat River (1829–1856) le batho ba Khoena Colony ea Kapa

Qalong ea lilemo tsa bo-1800, batho ba neng ba ntse ba bua puo ea Khoe sebakeng sa Cape Colony ba ile ba tobana le lithibelo litokelo tsa bona tsa sechaba hammoho le melao e khethollang mabapi le ho ba beng ba mobu. Ka lebaka lena, Komishinara e Moholo ea matla oa Libaka tsa Bochabela, Andries Stockenstrom, o ile a thusa ho theoa ha sebaka sa bolulo sa batho ba Khoe se bitsoang "Kat River" haufi le moeli o ka bochabela oa Cape Colony. Mohlomong sepheo se patiloeng e ne e le ho theha sebaka se sireletsang moeli oa Cape, empa mobu o moholo o nonneng sebakeng seo o ile oa lumella batho ho ba beng ba mobu le ho haha lichaba ka khotso. Libaka tsena tsa bolulo li ile tsa atleha le ho hola, 'me kapele Kat River ea e-ba sebaka se seholo le se atlehileng sa Cape se neng se iphelisa ka boikemelo bo boholo. Batho ba neng ba lula moo haholo-holo e ne e le ba morabe oa !Gonakua ba buang Afrikaans, empa sebaka seo sa bolulo se ile sa boela sa hohela lihlopha tse ling tse fapaneng tsa batho.

MaKhoekua a ne a tsebahala ka nako eo ka ho ba batshwai ba hlwahlwa haholo, mme hangata e ne e le balekane ba bohlokwa ba Kolone ya Kapa dintwang tsa yona tse ka thoko le dipolotiki tsa boahisani tsa Maxhosa. Ntoeng ea Bosupa ea Frontier War (1846–1847) khahlanong le Gcaleka, banna ba lithunya ba Khoekua ba tsoang Kat River ba ile ba ikhetholla tlas’a moetapele oa bona Andries Botha tlhaselong ea "Amatola fastnesses". (Mohlankana John Molteno, eo hamorao e ileng ea e-ba Tona-Kholo, o ile a etella pele sehlopha sa masole a kopaneng tlhaselong eo, 'me hamorao a rorisa MaKhoekua a re ba na le sebete le boikitlaetso bo bongata ho feta boholo ba masole a hae a makhooa.)

Leha ho le joalo, ho ile ha tsoeloa pele ho kengoa tšebetsong melao e thata profinseng ea Eastern Cape, e le ho khothaletsa batho ba Khoena ho tloha masimong a bona sebakeng sa Noka ea Kat le ho ea sebetsa e le basebetsi mapolasing a batho ba basoeu. Bohale bo neng bo ntse bo hola bo ile ba qhomoha ka 1850. Ha batho ba Xhosa ba fetohela 'Muso oa Cape, palo e kholo ea batho ba Khoena e ile ea ikopanya le marabele a Xhosa ka lekhetlo la pele.[1] Kamora ho hloloa ha borabele le ho fanoa ka tsamaiso ea 'muso o emelang batho ho Colony ea Cape ka 1853, 'Muso o mocha oa Cape o ile oa leka ho fa batho ba Khoena litokelo tsa lipolotiki ho thibela ho se khotsofale ha merabe nakong e tlang. Mochochisi e Moholo William Porter o ile a tsebahala ka mantsoe a reng "o ne a ka khetha ho kopana le motho oa Khoena (eo ka nako eo a neng a bitsoa Hottentot) libakeng tsa likhetho, a voutela moemeli oa hae, ho e-na le ho kopana le eena naheng a jere sethunya lehetleng la hae".[2] Kahoo, 'muso o ile oa theha molao oa litokelo tsa ho vouta Cape ka 1853, o neng o laela hore baahi bohle ba banna ba fihlelang maemo a tlase a ho ba le thepa—ho sa tsotelehe 'mala oa letlalo—ba be le tokelo ea ho vouta le ea ho emela likhetho Paramenteng. Leha ho le joalo, molao-motheo ona o sa khetholleng ka 'mala o ile oa fokolisoa bofelong ba lilemo tsa bo-1880 ka tlhlhoko ea bokhoni ba ho bala le ho ngola, 'me hamorao oa hlakoloa ke 'Muso oa Apartheid.[3]

Dipolao tse sehloho tsa German South-West Africa (Namibia)

Ho tloha ka 1904 ho isa ho 1907, Majeremane a ile a sechaba sechaba sa MaKhoekhoe le sa MaHerero o ngola tse neng li ka araba ka nako eo e le Jeremane South-West Africa. Ho hakanyetsoa hore batho ba bang ba fetang 10,000 ba sechaba sa Nama—e karolo e ka bang karolo e fapaneng ea palo ea palo ea batho ba Nama ka nako eo—ba ile ba shoela ntoeng ena. Ena e bile e kholo ka kholo ka palo eo batho ba MaKhoekhoe ba bang ba e bona. Ntle le ts'ebeliso ea bophelo ea batho ba Nama le MaHero, batho ba MaDamara le bona e bile bahlaseluoa ba morero ena e neng e felisa ho felisa sechaba, 'me ba ile ba sebetsa ke hoo e ka bang 57% ea palo ea bona.[3]

Kgethollo ya merabe

Jwalo ka batho ba matsoalloa a Afrika, batho ba Khoekhoe le dihlopha tse ding tsa matsoalloa a letlalo le lefifi ba ile ba hatellwa le ho laolwa ka thata ke puso ya Apartheid e neng e kgothaletsa boemo bo phahameng ba batho ba basweu. Haholo-holo, ba bang ba nka hore batho ba Khoekhoe le merabe e amanang le bona e ne e le e meng ya dihlopha tse neng di qheletswwe ka thoko haholo nakong ya puso ya Apartheid, jwalo ka ha ho boletsoe ke mopresidente wa mehleng wa Afrika Borwa, Jacob Zuma, puong ya hae ya boemo ba naha ka 2012.[1]

Ba bang ba batho ba Khoekhoe ba Afrika Borwa ba ile ba khetholloa e le "Coloured" (Batho ba Mebala e Kopaneng) tlas'a puso ea Apartheid. Leha boemo bona bo ne bo bolela hore ba na le litokelo tse ling tseo batho ba nkoang e le "batšo" ba neng ba sa li fumane (joalo ka ho se hloke ho jara buka ea boitsebiso kapa "passbook"), ba ne ba ntse ba tobane le khethollo, karohano le mefuta e meng ea khatello. Sena se ne se kenyelletsa ho fallisoa ka qobello ho latela Molao oa Libaka tsa Merabe (Group Areas Act), o ileng oa qhalakanya malapa le lichaba. Ho senngoa ha lichaba tsa khale le ho ba lebitso la "coloured" feela (ntle le ho ela hloko liphapang tse ikhethang tsa meetlo kapa lihlopha tse nyane tsa batho ba Khoekhoe) ho ile ha kenya letsoho ho hlakoleng boitsebiso le meetlo ea batho ba Khoekhoe—e leng ntho eo batho ba kajeno ba Khoekhoe ba ntseng ba leka ho e lokisa.[1]

Kamora nako ea khethollo ea morabe (apartheid), baitseki ba sechaba sa Khoekhoe ba sebelitse ho tsosolosa setso sa bona se neng se lahlehile le ho tiisa kamano ea bona le naha. Lihlopha tsa Khoekhoe le Khoisan li ile tsa isa litaba makhotleng li batla matšeliso bakeng sa 'ho felisoa ha setso le khethollo khahlanong le sechaba sa Khoisan', hammoho le litokelo tsa mobu le ho khutlisoa ha litopo tsa batho ba Khoesan tse neng li bolokiloe limusiamong tsa Europe.

Botjhaba

Tumelo

Ditšōmong tsa bolumedi ba ditso tse buang puo ya Khoe, Kgwedi e nkuwa e le ya bohlokwa haholo, mme mohlomong e ne e nkuwa e le pontšo e bonahalang ya Mmopi e moholo ya amanang le lehodimo. Thiǁoab (eo ditšōmong tsa Nama a tsejwang e le Tsui'goab, ha ditšōmong tsa Damara e le ǁGamab) o boetse o dumelwa ho ba Mmopi le mohlokomedi wa bophelo bo botle, athe ǁGaunab haholo-holo ke sebopuoa se sebe se bakang maloetse kapa lefu.[1] Batho ba bangata ba buang puo ya Khoe ba sokolohetse Bokreste, mme Mamosleme a morabe wa Nama a etsa karolo e kgolo ya Mamosleme a Namibia.[2]

Lefa la lefatshe

UNESCO e ile ea ananela setso sa batho ba buang puo ea Khoe ka ho ngolisa Richtersveld e le Sebaka sa Lefatše sa Bohlokoa ba Histori le Setso (World Heritage Site). Sebaka sena sa bohlokoa ke sona feela moo mekhoa ea ho falla le mehlape (transhumance) e amanang le setso seo e ntseng e tsoela pele ka tekanyo e kholo.

Mokhatlo oa Machaba oa Boleng ba Lipatlisiso tsa Sepakapaka (International Astronomical Union) o ile oa reha karolo e kholo ea linaleli tse peli tse kopaneng tsa Mu¹ Scorpii lebitso la setso la puo ea KhoeKhoe la *Xami di mûra* ('mahlo a tau').^[5]

Letoto la mabitso a batho ba MaKhoekhoe

Karolo ea lihlopha tsa batho ba Khoekhoe e ka aroloa ka kakaretso likarolong tse peli: Khoekhoe ea Leboea le Khoekhoe ea Boroa (Cape Khoe).

Khoekhoe ea Leboea

Baahi ba Khoekhoe ba ka Leboea ba arotsoe ka lihlopha tse peli, e leng Nama le Damara, kapa ǂNūkhoen. Sehlopha ka seng sa tsena tse peli se boetse se arotsoe ka meloko e mengata. Meloko ea Nama ke ena:

Khaiǁkhaun (Sechaba se Sefubelu) se Hoachanas, e leng sehlopha se seholo le leloko la khale ka ho fetisisa la Nama naheng ea Namibia[1]
Ba-ǀKhowesen (litloholo tse tobileng tsa Molaoli Hendrik Witbooi) ba ileng ba bolaoa ntoeng khahlanong le Majeremane ka la 29 Mphalane 1905. Ba-ǀKhowesen ba lula sebakeng sa kajeno sa Gibeon tlas'a boetapele ba Ismael Hendrik Witbooi, e leng Gaob (ho bolelang molaoli) oa borobong oa Ba-ǀKhowesen ba Gibeon—sebaka se fumanehang lik'hilomithara tse 72 ka boroa ho Mariental le lik'hilomithara tse 176 ka leboea ho Keetmanshoop haufi le tsela ea B1—seo qalong se neng se tsejoa ka lebitso la Khaxa-tsûs. Se ile sa reoa lebitso leo ho tsoa ho Kido Witbooi, e leng Molaoli oa pele oa Ba-ǀKhowesen.
ǃGamiǂnun (Bondelswarts) ba Warmbad
ǂAonin (Southern Topnaars) ba Rooibank
ǃGomen (Northern Topnaars) ba Sesfontein
Sehlopha sa ǃKharakhoen (Fransman Nama) se ne se le Gochas. Ka mor'a ho hloloa ke sesole sa Jeremane (Schutztruppe) Ntoeng ea Swartfontein ka la 15 Pherekhong 1905, sehlopha sena sa Nama se ile sa arohana likarolo tse peli. Karolo e 'ngoe ea ǃKharakhoen e ile ea balehela Lokgwabe, Botswana, 'me ea lula moo ka ho sa feleng; karolo e ileng ea sala naheng ea South West Africa e ile ea fallesetsa setsi sa eona sa morabe Amper-Bo. Ka 2016, David Hanse o ile a hlomamisoa e le moetapele oa morabe oo.
ǁHawoben (Veldschoendragers) ba Koës
!Amanba Bethanie ba eteletsweng pele ke Cornelius Frederick
ǁOgain (Groot Doden) ba Schlip
ǁKhauǀgoan (Swartbooi Nama) ba Rehoboth, eo e seng ele Salem, Ameib,le Franzfontein
Kharoǃoan (Keetmanshoop Nama) ka tlasa keta pele ya Hendrik Tseib^[6] ba tswang ho Red Nation ka Hlakola selemong sa 1850 mme ba dulaKeetmanshoop.^[7]

Har'a batho ba Nama ho boetse ho na le Ma-Oorlams, e leng sechaba sa boroa sa Khoekhoe se nang le tšimoloho e tsoakiloeng; ba ile ba falla ba lebile leboea ba tšela Noka ea Orange 'me ba kenngoa ka har'a sechaba se seholo sa Nama. Ma-Oorlams ka bobona a entsoe ka lihlopha tse hlano tse nyane:

ǀAixaǀaen (Orlam Afrikaners) e ne e le sehlopha sa pele se kenang Namibia le ho lula moo ka ho sa feleng. Moetapele oa bona, Klaas Afrikaner, o ile a tloha Cape Colony hoo e ka bang ka selemo sa 1770. Qalong, leloko lena le ile la haha qhobosheane ea ǁKhauxaǃnas, la ntan'o fallela Blydeverwacht, 'me qetellong la lula Windhoek.^[8]
se senyenyane sa ǃAman (Bethanie Orlam) se ile sa lula Bethanie ngaka ea lekholo la bo-18 la lilemo.
Sehlopha se senyenyane sa Kaiǀkhauan (Khauas Nama) se ile sa thehoa lilemong tsa bo-1830, ha leloko la Vlermuis le kopana le lelapa la Amraal.[1] Sebaka sa bona sa bolulo e ile ea e-ba Naosanabis (eo hona joale e tsejoang e le Leonardville), moo ba ileng ba lula ho tloha ka 1840 ho ea pele.[2] Sehlopha sena se ile sa qetella se felile ka mor’a ho hloloa ntoeng ke mabotho a Imperial German Schutztruppe ka 1894 le 1896.[3]
Sehlopha se senyenyane sa ǀHaiǀkhauan (Berseba Orlam) se ile sa thehoa ka 1850, ha malapa a Tibot le Goliath a arohana le sehlopha sa ǃAman ho ea theha Berseba.[1]
Sehlopha sa merabe sa ǀKhowesin (Witbooi Orlam) e ne e le sona sa ho qetela ho hloma metse Namibia. Ba ne ba tsoa Pella, ka boroa ho Noka ea Orange. Motse oa habo bona e ile ea e-ba Gibeon.[1]

Batho bana ba Nama ba lula sebakeng sa Great Namaqualand naheng ea Namibia. Ho boetse ho na le lihlopha tse nyane tsa Nama tse lulang libakeng tsa Little Namaqualand, ka boroa ho Noka ea Orange karolong e ka leboea-bophirima ea Afrika Boroa.

MaKhoekhoe a Borwa (Cape Khoe)

Merabe ea Khoekhoe e ka boroa (eo ka linako tse ling e bitsoang "Cape Khoe" ka phoso ka lebaka la bohlokoa ba Cape of Good Hope) e lula liprofinseng tsa Western Cape le Eastern Cape, libakeng tse lebopong le ka boroa-bophirima ho Afrika Boroa. E arotsoe ka lihlopha tse nyane tse nne: Eastern Cape Khoe, Central Cape Khoe, Western Cape Khoe le Peninsular Cape Khoe.[1] Sehlopha ka seng sa tsena se boetse se arotsoe ka lichaba le merabe e menyane e etsang karolo ea bohlokoa ea tsamaiso ea puso ea Khoekhoe.

Makhoekhe a Kapa Botjhabela

Hoengeyqua
Damasonqua
Gonaqua

Inqua (hape ba bitswa "Humcumqua")
Lesaka la MaKhoekhoe , 1727
Houtunqua
Gamtobaqua (e ka nna ya eba karolo ya Houtunqua)
Attaqua
Gouriqua
Chamaqua

Makhoekhoe a leboya

Chainouoqua
Hawequa (hape ba bitswa "Obiqua".)
Cochoqua
Hessequa
Chairiguriqua

Peninsular Cape Khoe

Goringhaiqua: Ba-Goringhaiqua ke puso e le 'ngoe ea morabe e entsoeng ka matlo a mabeli a Ba-Goringhaikona le Ba-Gorachouqua.

Menahano ea pele ea batho ba Europe mabapi le tšimoloho ea batho ba Khoekhoe.

Buka ea melao ea puo le buka ea mantsoe a puo ea Sezulu, tse ileng tsa hatisoa ka 1859 ka mor’a ho laeloa hore li ngoloe, li ile tsa hlahisa khopolo ea hore batho bana ba tsoa Egepita—e leng khopolo e neng e bonahala e tumme ka nako eo. Mabaka a neng a fanoa bakeng sa sena a ne a kenyelletsa likarolo tse itseng tsa ponahalo ea batho ba Khoekhoe tse neng li nkoa li tšoana le tsa batho ba morabe o mosweu (Caucasian), tloaelo ea bona ea "ho rapela khoeli", ho tšoana ho bonahalang le lintho tsa khale tsa Egepita ea mehleng ea khale, hammoho le ho ba le "puo e fapaneng haholo" le ea baahisani ba bona. Buka eo ea melao ea puo e bolela hore "litsebi tse hloahloa tsa puo tsa mehleng ena ... li bona ho tšoana ho hlakileng pakeng tsa lihlopha tsena tse peli".

Bona hape

Polao e selhoho ya Heroro ke ma Nama
BaNam
San
Bammala
MaGriqua
Nalane ya Aforika Borwa
Khoisan
Sarah Baartman (1789–1815),

Dinoutsu

Mehlodi

Ho bala ho ya pele

P. Kolben, Present State of the Cape of Good Hope (London, 1731–38);
A. Sparman, Voyage to the Cape of Good Hope (Perth, 1786);
Sir John Barrow, Travels into the Interior of South Africa (London, 1801);
Bleek, Wilhelm, Reynard the Fox in South Africa; or Hottentot Fables and Tales (London, 1864);
Emil Holub, Seven Years in South Africa (English translation, Boston, 1881);
G. W. Stow, Native Races of South Africa (New York, 1905);
A. R. Colquhoun, Africander Land (New York, 1906);
L. Schultze, Aus Namaland und Kalahari (Jena, 1907);
Meinhof, Carl, Die Sprachen der Hamiten (Hamburg, 1912);
Richard Elphick, Khoikhoi and the Founding of White South Africa (London, 1977)

Dihokelo tsa ka ntle

↑ https://books.google.co.za/books?id=2nBx83jMc48C&redir_esc=y
↑ ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4546641
↑ https://books.google.co.za/books?id=2nBx83jMc48C&redir_esc=y
↑ Anthing, Louis (1 April 1862), CA, CO 4414: Louis Anthing – Colonial Secretary, pp. 10–11
↑ https://web.archive.org/web/20171212044453/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1707/
↑ Empty citation (help)
↑ Klaus Dierks.
↑ http://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm

[1] ttps://books.google.co.za/books?id=2nBx83jMc48C&redir_esc=y

[2] .nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4546641

[3] ttps://books.google.co.za/books?id=2nBx83jMc48C&redir_esc=y

[4] Anthing, Louis (1 April 1862), CA, CO 4414: Louis Anthing – Colonial Secretary, pp. 10–11

[5] ttps://web.archive.org/web/20171212044453/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau1707/

[Keetmanshoop-6] Empty citation (help)

[KDNama-7] Klaus Dierks.

[8] ttp://www.klausdierks.com/Biographies/Biographies_A.htm

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]