Caster Semenya
| Caster Semenya | |||
|---|---|---|---|
| Mosebetsi: | Moatlelete wa Aforika Borwa | ||
| Naha: | Aforika Borwa | ||
| Letsatsi la tswalo: | 01 Pherekgong 1991 | ||
| Sebaka sa tswalo: | Limpopo | ||
Mokgadi Caster Semenya OIB (o hlahile ka la 7 Pherekhong 1991) ke semathi sa bohareng sa Afrika Borwa le mokgapi wa dikgau tse pedi tsa kgauta tsa Diolimpiki le ditlhodisano tse tharo tsa Lefatshe ho basadi ba dimithara tse 800. O ile a hapa kgauta ka lekhetlo la pele ho ditlhodisano tsa lefatshe ka 2009 mme a tswela pele ho hapa Diolimpiki tsa 2016 le Di-WWM tsa 2017, moo a ileng a hapa kgau ya boronse ka dimithara tse 1500. Kamora ho qhelelwa ka thoko ke doping ya Maria Savinova[1], o ile a fuwa dikgau tsa kgauta bakeng sa Bomampudi ba Lefatshe tsa 2011 le Diolimpiki tsa 2012.
Ka mor'a tlhōlo ea Semenya ho Bompoli ba Lefatše ba 2009, o ile a etsoa tlhahlobo ea thobalano 'me a lumelloa ho khutlela tlhōlisanong selemong se latelang.[8][9] Qeto ea ho etsa tlhahlobo ea thobalano e ile ea tsosa likhang lefatšeng la lipapali le naheng ea habo Semenya ea Afrika Boroa. Hamorao litlaleho li ile tsa senola hore Semenya o na le khaello ea 5α-Reductase 2 (5αR2D) le maemo a tlhaho a testosterone maemong a tloaelehileng a banna.[10][11]
Ka 2019, melao e mecha ea IAAF (World Athletics) e ile ea qala ho sebetsa bakeng sa baatlelete ba kang Semenya ba nang le mathata a itseng a nts'etsopele ea thobalano (DSDs) a hlokang meriana ho hatella maemo a testosterone e le hore ba nke karolo liketsahalong tsa basali tsa 400 m, 800 m le 1500 m. Semenya o ile a hana ho phekoloa, eo hona joale e leng tlamo.[12] O hlahletse letoto la linyeoe tsa molao ho khutlisa bokhoni ba hae ba ho qothisana lehlokoa le liketsahalo tsena ntle le khatello ea testosterone, a pheha khang ea hore melao ea World Athletics e na le khethollo.
Bophelo ba bongoaneng le thuto
[fetola | fetola mohloli]Semenya o hlahile ka la 7 Pherekhong 1991 Ga-Masehlong, motsana o Afrika Boroa haufi le Polokwane, mme o holetse motsaneng oa Fairlie profinseng ea Limpopo e Afrika Boroa. O na le likhaitseli tse tharo le abuti. [14][15] Semenya o kene Sekolong sa Sekondari sa Nthema le Univesithi ea North West e le seithuti sa mahlale a lipapali. O ile a qala ho matha e le koetliso bakeng sa mokhatlo oa bolo ea maoto.[
Le hoja Semenya a ile a abeloa mosali ha a hlaha, o na le boemo ba 5α-Reductase 2 khaello (5-ARD). Boemo bona bo ama feela batho ba nang le li-chromosome tsa XY. Batho ba nang le 5-ARD ba na le mekhoa e tloaelehileng ea ka hare ea banna e sa sebetseng ka ho feletseng nakong ea tsoelo-pele ea tsamaiso ea ho ikatisa ka popelong, ka lebaka la maemo a tlaase a hormone dihydrotestosterone (DHT). Ka lebaka leo, setho sa ka ntle se ka 'na sa bonahala se sa hlaka kapa sa mosali nakong ea tsoalo.
Semenya o re o tsoetsoe a e-na le setho sa botšehali le li- testes tse ka hare tse sa thekeseleng empa ha a na popelo kapa li- fallopian tube 'me ha a ilele khoeli.Liteko tsa hae tsa ka hare li hlahisa maemo a tlhaho a testosterone ho banna ba tloaelehileng.[11][26] Semenya o hana lebitso la "intersex", a ipitsa "mosali oa mofuta o fapaneng"
2008
[fetola | fetola mohloli]Ka Phupu, Semenya o ile a nka karolo ho Bompoli ba Lefatše ba Banyane ka 2008 lebelong la limithara tse 800 ’me ha aa ka a tšoaneleha bakeng sa makgaolakgang. O hapile khauta ho 2008 Commonwealth Youth Games ka nako ea 2:04.23.[27]
2009
[fetola | fetola mohloli]
Mo dikgaisanong tsa African Junior Championships, Semenya o hapile bobedi mabelo a 800 m le 1500 m ka nako ya 1:56.72 le 4:08.01 ka ho latellana.[28][29] Ka lebelo leo o ile a ntlafatsa mabelo a hae a limithara tse 800 ka metsotsoana e supileng ka nako e ka tlase ho likhoeli tse robong, ho kenyelletsa le metsotsoana e mene peisong eo feela.[16][30] Nako ea 800 m e ne e le nako e etelletseng pele lefats'eng ka 2009 ka nako eo.[30] E ne e boetse e le rekoto ea naha le rekoto ea bompoli. Semenya ka nako e le 'ngoe o ile a otla lirekoto tsa Senior le Junior tsa Afrika Boroa tse neng li tšoeroe ke Zelda Pretorius ka 1:58.85, le Zola Budd ka 2:00.90, ka ho latellana.[31] Ka Phato 2009, Semenya o ile a hapa khauta lebelong la limithara tse 800 ho Bompoli ba Lefatše ka nako ea 1:55.45 qetellong, a boela a beha nako e potlakileng ea selemo.[32] Ka Tšitoe 2009, Track and Field News e ile ea khetha Semenya e le semathi sa Selemo sa Nomoro sa Basali sa limithara tse 800.
Liteko tsa netefatso ya thobalano
[fetola | fetola mohloli]Ka mor'a tlhōlo ea hae litlhōlisanong tsa lefatše, ho ile ha phahamisoa lipotso mabapi le bong ba hae.[16][30][34][35] Ka mor'a hore a mo hlōle ka ho fetisisa 800 m ea pele ka metsotsoana e mene ho African Junior Championships khoeling pele ho moo, ntlafalo ea hae e potlakileng e ile ea hlahlojoa. Ho kopanngoa ha tsoelo-pele ea hae e potlakileng ea liatleletiki le chebahalo ea hae ho ile ha fella ka World Athletics (eo pele e neng e bitsoa IAAF) e mo kopa ho etsa tlhahlobo ea netefatso ea thobalano ho netefatsa hore na ke motho e motšehali.
The World Athletics e itse "e tlamehile ho batlisisa" ka mor'a hore a ntlafatse metsotsoana e 25 ho 1500 m le metsotsoana e robeli ho 800 m - "mofuta oa likhaello tse tsotehang tseo hangata li tsosang lipelaelo tsa tšebeliso ea lithethefatsi".[39] Liphetho tsa liteko tsa thobalano ha lia ka tsa phatlalatsoa ka molao, empa liphetho tse ling li ile tsa phatlalatsoa likoranteng 'me tsa buisanoa haholo, e leng se ileng sa fella ka hore ka nako eo ho be le lipolelo tse sa netefatsoang tsa hore Semenya o na le tšobotsi ea batho ba bong bo fapaneng. Ka Pulungoana 2009, lekala la lipapali la Afrika Boroa le ile la fana ka polelo ea hore Semenya o fihletse tumellano le IAAF ho boloka khau ea hae le khau. [43] Likhoeli tse robeli hamorao, ka Phupu 2010, o ile a boela a fuoa monyetla oa ho qothisana lehlokoa le litlholisano tsa basali.
Boitshwaro
[fetola | fetola mohloli]Litaba tsa hore IAAF e kopile tlhahlobo e ile ea robeha dihora tse tharo pele ho 2009 World Championships 800 m final.[30] Mopresidente oa IAAF Lamine Diack o itse, "Ho ile ha hlaha taba ea lekunutu ka nako e 'ngoe 'me sena se ile sa baka maikutlo a sa tsotelleng." Tsela eo IAAF e sebetsanang le nyeoe ena e ile ea tsosa maikutlo a mangata a fosahetseng.[47] Baatlelete ba 'maloa, ho kopanyelletsa le semathi se seng se tlohetse mosebetsi Michael Johnson, ba ile ba nyatsa mokhatlo oo ka karabelo ea oona ketsahalong eo.[ Ho bile le lipelaelo tse ling tse tsoang ho maAforika Boroa, tse qosang maemo a tlase a khethollo ea merabe ea Europe le imperialism e kentsoeng tekong ea bong. Litlaleho tse ngata tsa litaba tsa lehae di ile tsa totobatsa ho tsieleha hona 'me tsa phephetsa bonnete ba liteko ka tumelo ea hore ka tlhahlobo ea Semenya, litho tsa Global North li ne li sa batle hore maAforika Boroa a ipabole.[50]
IAAF e re e tiisa tlhokahalo ea tlhahlobo ya netefatso ea thobalano ka mor'a hore litaba li se li tlalehile mecheng ea litaba, li hana liqoso tsa kgethollo ea morabe le ho bontša masoabi ka "liqoso tse etsoang mabapi le mabaka ao liteko tsena li etsoang ka 'ona". Mokhatlo o ile oa boela oa hlalosa hore sepheo sa tlhahlobo e ne e se ho belaelloa hore o qhekella empa ke takatso ea ho tseba hore na o na le "boemo bo sa tloaelehang ba bongaka" bo mo fang "monyetla o sa lokang".[52] Mopresidente oa IAAF o boletse hore nyeoe eo e ka be e ile ea sebetsoa ka hloko haholoanyane