Difaqane

Difaqane ke nako eo ka yona ho bileng le dintwa tsa mebuso ya batho naheng ya Aforika Borwa ka bophara ho tloha ka selemo sa 1815, ha ka selemo sa 1840 tsamaiso ya batho e ile ya qala merusu ea kgethollo ya puo le ho leka ho hatella puo tsa batho ba bang ka tsela ya dikotlo-qobello, le ho leka ho tsamaisa Lesotho ka tsela eo.

Setshwantshosa pele se bontshang batho baBafengu Fengu, ba ileng ba anngwa ke Difaqane

Dikgakanyo tse tlwaelehileng tsa palo ya batho ba shweleng di tloha ho dimilione tse 1 ho isa ho tse pedi leha ho le jwalo, dipalo tsena di phehisana kgang, mme ditsebi tse ling tsa morao-rao di hlahlobisisa palo ya batho ba shwang ho ya tlaase haholo mme dii bolela hore sesosa sa sesosa ke diphetoho tse rarahaneng tsa dipolotiki, moruo le tikoloho. Mfecane e bohlokwa ka hore e bone ho theoa ha dinaha tse ntjha, ditsi, le mabitso a merabe ka boroa-bochabela ho Afrika.

Nalane ya difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo oa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakoang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di felisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ea ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ea ka ea amoheloa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Nalane ya Difaqane ka boyona e bohlokwa nalaneng, ka diphetolelo tse fapaneng di sebedisitswe ho sebeletsa merero e mengata ya dipolotiki ho tloha ha e qala e le mohopolo wa nalane. Leibole le ile la hlaha ka lekgetlo la pele dilemong tsa bo-1830 mme la qosa tshitiso e bakwang ke diketso tsa Morena Shaka, eo ho neng ho thwe o ile a lwana dintwa tse neng di batla di fedisa setjhaba mme tsa baka letoto la pefo ha dihlopha tse balehang di batla ho hapa dinaha tse ntjha. Ho tloha halofong ya ho qetela ya lekgolo la bo20 la dilemo, tlhaloso ena ha ya ka ya amohelwa ke ditsebi ka lebaka la kgaello ya bopaki ba histori.

Sesosa

Difaqane di bakilwe ke tshebedisano e rarahaneng ya mekgwa e neng e le teng pele ya ho kopanngwa ha dipolotiki le diphello tsa kgwebo ya matjhaba, ho se tsitse ha tikoloho, le dikolone tsa Yuropa. Sebopeho le katoloso ya naha di ne di se di ntse di matlafala ka Borwa-botjhabela ho Afrika bonyane ho elella bofelong ba dilemo tsa bo-1700, empa mekgwa ena e ile ya potlakiswa haholo ka mora hore kgwebo ya matjhaba ya manaka a tlou e bulwe. Kgwebo ena e ile ya dumella baeta-pele hore ba bokelle maruo a mangata ao ba neng ba e-so ka a ba le yona, wa jwale ba neng ba ka a sebedisa ho hodisa matla a maholo a dipolotiki. Leruo le matla di ile tsa matlafatsana, kaha leruo le ile la nolofalletsa baeta-pele ho hlahisa disebediswa tsa naha tsa ho laola le ho amoha thepa, tseo ba neng ba di sebedisa ho ntsha maruo a eketsehileng ka lekgetho le diketso tsa sesole. Ditholwana tsa potoloho ena e bile ho se tshwane ho ntseng ho eketseha ha dipolotiki le leruo ka hare le dipakeng tsa dipolotiki, haholo-holo mabapi le mobu o hlahisang ditholwana le mabenkele a dijo.

Bohareng ba dipolotiki bo ile ba ba bothata mathwasong a lekgolo la 19th ha komello e tebileng (e mpefaditsweng ke sepakapaka sa ho foqoha ha seretse se tjhesang ka 1809 le 1815) e otla Borwa-botjhabela ho Afrika. Le hoja komello ya nakong e fetileng e ne e sa ka ya baka tlala e kgolo, ho se leka-lekane ha ditsha le mabenkele a dijo ho ile ha fokotsa matla a batho a tlwaelehileng a ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona. Le hoja ba ne ba sa hlaselwe ke tlala haholo, baeta-pele ba ile ba tobana le diqholotso matleng a bona ho tlhahiso ya temo le ho lefa lekgetho mme theko ya manaka a tlou ya haella ka lebaka la ho tsoma ka ho feteletseng.Ha ba tobane le mathata a ho lwantsha tlala le ho boloka maruo a phallang, baeta-pele ba ile ba susumelletseha hore ba fetohele ho hlasela le ho hapa. Tlholo e ile ea sireletsa batho ba hlolang tlala ea sekoboto ka ho fana ka phihlello hang-hang mabenkeleng a diphoofolo le dijo-thollo tsa batho ba hapilweng, mme qetellong, ka ho fumana masimo a lemang le batho (haholo-holo basadi) ho lema ka matla ho feta pele.Mona potoloho e nngwe ya ho ipha matla e ileng ya qala e le tlala le ntwa e ile ya kgothalletsa ho se sireletsehe le ntwa, e leng se ileng sa kgothalletsa dipolotiki le ntwa e eketsehileng ha baeta-pele ba matla ba ntse ba atolosa bolaodi ba bona ka ho fana ka mokgwa o hlokahalang wa ho baleha tlala ho balatedi ba tshepahalang.

Mokgahlelo wa bobedi wa moferefere ho tloha dilemong tsa bo-1820 ho isa dilemong tsa bo-1830 o ile wa kgannwa haholo ke makgoba le dikgomo tse futuhang ke Griqua, Basters, le dihlopha tse ding tsa Khoikhoi-European tse hlometseng le ho hlongwa ke bajaki ba Maeurope, ba ileng ba rua molemo ka ho rekisa thepa e hapuweng ya bona. Kgolo e ntseng e eketseha ya moruo ya kgwebo ya matjhaba ya makgoba le yona e ile ya hlohlelletsa dintwa tse kgolwanyane le pherekano dipakeng tsa dipolotiki tse haufi le dikou tsa matjhaba tse kang Delagoa Bay.

Difaqane ka hare ho nana

Difaqane di qadile ka hare ho dibaka tsa Bohareng ba Afrika Borwa ho elella bofelong ba dilemo tsa 18th ka ho falla ha batho ba MaKhoikhoi le San (Bakgothu) ke bahlasedi ba makgoba le dikgomo ho tloha Dutch Cape Colony e ntseng e hola. Ha ba fihla dibakeng tse bohareng le tse ka tlaase ho noka ya Senqu, ba ile ba hlodisana le Batswana ba moo, ba qala nako ya ho senyeha ha setjhaba le ho kopana hape. Ka ho matlafatswa ka palo ke makgoba a phonyohileng, dinokwane, le batho ba merabe eohle ba tswang Kolone ya Kapa, ​​ba bang ba batho bana qetellong ba ne ba tla fetoha MaKorana. Matla a bona a ile a eketseha ha kgwebo le ditlhaselo tsa bo-radikolone di fana ka dithunya le dipere, mme ka bo-1780 ba qala ho futuhela leboya kgahlanong le dipolotiki tsa Batswana.

Ho tloha dilemong tsa bo-1780 ho isa qalong ya lekgolo la dilemo, marena a ka borwa a BaTswana a ile a arohana le ho kopanya ha ditlhaselo di ntse di ata. Borena bo matla ba Bahurutshe sebakeng se kaholimo ho noka ea Marico bo bile le taolo ea bona ea khoebo e ruisang le Kolone ea Kapa e sentsoeng ke Bangwaketse ka leboya-bophirima, Batlhaping ka boroa-bophirima, le Mmuso wa BaPedi o ntseng o hlaha ka botjhabela. Ba morabe, ba eteletswe pele ke morabe wa Maroteng, le bona ba ile ba qabana le dipolotiki tsa AmaNdzundza Ndebele, Masemola, Magakala, Bamphahlele le Balobedu. Ho sa le joalo, sebaka sa sejwale-jwale sa leboea le bohareng ba Free State se ne se ntse se tswela pele ho ba tlasa taolo ya Bataung.

Qetellong ya dilemo tsa bo-1790, katoloso ya Cape Colony ho ya karolong e ka tlaase ya Noka ya Senqu e ile ea falla batho ba merabe e tswakaneng ya Griqua ho ya kopana le Vaal le Orange River. Ha ba le moo, ba ile ba amohela baahisani ba bona ba San le Korana e le bareki. MaGriqua, jwalo ka merabe e meng, ba ne ba sa kopane dipolotiking mme ba fapane ka maano a bona a ho iphelisa, a neng a tloha ho hlasela ho ea ho temo ho ea ho laola khoebo pakeng tsa Batswana le Cape Colony.[40]Qetellong ea lekholo la lilemo, lihlopha tsa maXhosa le tsona di ile tsa qala ho fihla sebakeng se bohareng sa Orange River, li baleha ho se tsitse ho iphaphatha le moeli wa Eastern Cape Colony. Ha ba le moo ba ile ba amohela Korana, San, le ba bang mme ba kenella tlhaselong e kgolo haufi le Orange le noka e tlase ya Vaal. Sena se ile sa senya haholo mesebetsi ea khoebo ea bahlaseduwa ba bona ba Batlhaping.

Dilemong tsa bo-1810, katoloso ya Maburu e ile ya tlisa tsitsipano e ntseng e eketseha sebakeng se bohareng ba Orange River, haholo-holo ka hore e ile ya eketsa phallo ea lithunya. Phula ya Noka ya Mohakare e ne e se e ntse e tshehetsa ditlhaselo tsa mekya ya Maburu, Griqua, le Korana.Mathwasong a dilemo tsa bo-1820 ho hloka botsitso ho ile ha ata ka leboya ho Orange River.

Ka 1822 AmaHlubi tlasa taelo ya Mpangazita a tshela dithaba tsa Drakensberg mme a hlasela setjhaba sa Batlôkwa sa Mofumahadi MmaNthatisi. Ha re ntse re baleha, balatedi ba MmaNthatisi ba ile ba pholoha ka dikgoka pele ba fallela ka bophirimela ho Noka ya Caledon ka 1824 ho ya ho Basia. Ka dinako tse ding mekgatlo ea Basotho sebakeng sena e ne e e-na le likamano tsa dikgohlano le matsoalloa ana a Batlôkwa, 'me a qala ho kopana ka 1824 tlasa boetapele ba Moshoeshoe.

Ka ho arohana, ba tobane le pefo le tlala, BaFokeng ba Morena Sebetwane, MaPhuting wa Tsooane, le BaHlakwana ba Nkarahanye ba ile ba baleha mahaeng a bona. Boraro bona ba ile ba ikopanya ka 1823 ho hapa toropo ya BaThlaping ya Dithakong, eo metsi a yona a neng a e-na le dijo-thollo le dikgomo tse ngata ho sa tsotellehe komello ka kakaretso. BaThlaping ba ile ba leleka tlhaselo eo ka la 24 Phuptjane ka thuso ya lebotho le hlometseng la Griqua ka tlasa Mokaptene Barend Barends, ba bolaya batho ba bangata le ho bolaya Tsooane le Nkarahanye.

Ka 1825, balatedi ba Mpangazita ba ile ba phatlalla ka mora hore a bolawe ntweng kgahlano le maNgwane a Matiwane. AmaNgwane a ile a tsoela pele ho laola boholo ba tikoloho ea Noka ea Caledon, a hlasela le ho leleka baahisani ba Sotho le Tswana.

Bohareng ba dilemo tsa bo-1820 Sebetwane e ile ya e ba yena ya e busang sebaka se ka hodimo sa Molopo mme setjhaba sa Moletsane sa Bataung se ne se futuhela noka ya Vaal ka matla. Leha ho le jwalo, hare-hare e ka bochabela e ne e le tlasa puso ya Mmuso wa MaNdebele wa Mzilikazi. Mabotho a hae a ile a hlasela Mmuso wa Venda ka leboya, Maroteng, amaNdzundza, le Balodebu leboea-bochabela, Bangwaketse ho elella ka bophirimela, le sechaba sa Matiwane khohlong ea Caledon. Lichaba tsa Sebetwane le Moletsane li ile tsa baleha ka ho hlaka.

Pakeng tsa 1827 le 1828, maNgwane a Matiwane a ile a hlasela Moshoeshoe, mme, ka mora ho hlaseloa ke MaNdebele, a fallela sebakeng sa BabaThembu ka 1828, moo a ileng a timetsoa ke mabotho a British, Boer, amaGcaleka, amaMpondo le a Thembu.Leha Matiwane a ile a lelekoa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa mmuso wa hae haholo le ho o dumella ho bokella balateli ba bangata ho tswa ho baphaphathehi ba kgutlang.[48] Ka boroa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San di ile tsa iphedisa, ha tse ding di ile tsa ikopanya le makgotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, dihlopha tsa ma-San li ile tsa qapa mekhoa e metjha ya bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ya Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba borwa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ya bohareng ba 1828, e ileng ya bontsha katleho e itseng feela ha dihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ea bona ea dipolotiki hodima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaselwa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho fedisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ea MMuso wa Mazulu wa ho hlasela Matebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tshwana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.Leha Matiwane a ile a lelekwa, mabotho a Moshoeshoe a ile a hlasela baThembu ka katleho ka 1829, a ruisa 'muso oa hae haholo le ho o lumella ho bokella balatedi ba bangata ho tsoa ho baphaphathehi ba khutlang. Ka borwa ho sebaka sa Moshoeshoe, dipolotiki tse nyane tsa San li ile tsa iphelisa, ha tse ling di ile tsa ikopanya le makhotla a Morosi Phuthi ho hlasela baThembu, Bakolone ba Kapa, ​​le ba bang. Ka ho hlokomelehang, lihlopha tsa ma-San di ile tsa qapa mekhoa e mecha ea bonono ba rock nakong ena ya phetoho.

Hape pakeng tsa 1827 le 1828 Ndebele ea Mzilikazi e ile ya fallela dithabeng tsa Magaliesberg, moo a ileng a hlola Bahurutshe, Bakwena le Bakgatla mme a dula a hlasela Bangwaketse le Batswana ba boroa. Lebotho la merabe e mengata tlasa moetapele wa Kora Jan Bloem ba ile ba batla ho fumana phaello ho tsoa leruong la Ndebele ka tlhaselo ea bohareng ba 1828, e ileng ea bontša katleho e itseng feela ha lihlopha tsa hae tsa Kora le Griqua di ile tsa timetswa pele ba ka baleha. Ka 1830, Ndebele e ne e atolositse tshusumetso ya bona ya lipolotiki holima dipolotiki tsa Tswana Bophirimela. Mzilikazi o ile a hlaseloa hape ke moetapele wa Griqua Berend Berends ka 1831, empa hape a khona ho felisa bahlaseli ba neng ba tletse thepa e ngata. Ka 1832 e ne e le nako ya Mmuso wa Mazulu oa ho hlasela MaNdebele, empa boholo ba bona ba ile ba lelekoa ka katleho. Mzilikazi o ile a falla ka mora tlhaselo ya MaZulu, a dula sebakeng se ka hodimo sa Marico sa Bahurutshe. Karabelo ya Bahurutshe e ile ya arohanngwa, ba bang ba inehela pusong ya Ndebele ha ba bang ba fallela naheng ya Bathlaping le Griqua. Ka 1834 Jan Bloem o ile a qala tlhaselo ea bobeli khahlanong le Ndebele, e ileng ea fela ka ho tšoana le tlhaselo ea hae ea pele. Mzilikazi o ile a arabela ka ho boloka libaka tse ka boroa tsa sebaka sa hae sa puso e le sebaka se se nang baahi ba se nang baahi.

South Africa relief location map