Sol Plaatje
Solomon Tshekisho Plaatje (October 9, 1876 - June 19, 1932) e ne e le moqolotsi wa ditaba, setsebi sa puo, radipolotiki, mofetoledi le mongodi ya bohlale haholo wa Aforika Borwa. Plaatje e ne e le setho se thehileng le Mongodi Kakaretso wa pele wa South African Native National Congress (SANNC), e ileng ya fetoha African National Congress (ANC). Masepala wa Sechaba wa Sol Plaatje, o kenyelletsang toropo ya Kimberley, o rehilwe lebitso la hae, jwalo ka Univesithi ea Sol Plaatje toropong eo, e ileng ya bula mamati a eona ka 2014.
Bophelo ba pele
[fetola | fetola mohloli]Plaatje o hlahetse Doornfontein haufi le Boshof, Orange Free State (eo hona jwale e leng Free State Province, Afrika Boroa), e le wa botshelela ho bara ba robedi. [4] Lebitso la ntate-moholo wa hae e ne e le Selogilwe Mogodi (1836-1881) empa mohiri wa hae, sehwai sa lekgowa Groenewald, o ile a mo reha lebitso la Plaatje ('Picture') ka 1856 mme lelapa la qala ho sebedisa sena e le lebitso la lelapa. Batswali ba hae Johannes le Martha e ne e le ditho tsa setjhaba sa BaTswana. E ne e le Bakreste mme ba sebeletsa baromuwa dibakeng tsa boromuwa Afrika Borwa. Ha Solomon a le dilemo di nne, lelapa la hae le ile la fallela Pniel haufi le Kimberley, Cape Colony ho ya sebetsa bakeng sa moromuwa wa Mojeremane, Ernst Westphal (ntate-moholo wa setsebi sa dipuo Ernst Westphall) le mosadi wa hae Wilhelmine. Ha a le moo o ile a fumana thuto ea boromuwa. Ha a feta baithuti-mmoho le yena o ile a fuwa dithuto tse ling tsa poraefete ke Mme Westphal, ya ileng a mo ruta ho bapala piano le violin mme a mo fa dithuto tsa ho bina. [4] Ka February 1892, a le dilemo di 15, o ile a fetoha seithuti-mosuwe, mosebetsi oo a ileng a o etsa ka dilemo tse pedi'
Kamora ho tlohela sekolo, o ile a fallela Kimberley ka 1894 moo a ileng a fetoha lenqosa la thelekramo bakeng sa Ofisi ya Poso. [4] Hamorao o ile a feta tlhahlobo ya mangolo (e phahameng ka ho fetisisa kolone) ka dintlha tse phahameng ho feta mokgethwa ofe kapa ofe ka SeDatjhe le ho thaepa (ho tlalehile ke Neil Parsons ka puo ya hae ya pele ho Native Life in South Africa, Before and Since the European War and the Boer Rebellion).[5] Ka nako eo, Cape Colony e ne e na le tokelo ya ho ngodisa banna bohle ba dilemodi 21 kapa ho feta, e leng hore ba ka bala le ho ngola Senyesemane kapa SeDatjhe mme ba fumana diponto tse fetang 50 ka selemo. Kahoo, ha a le dilemo di 21 ka 1897, o ile a kgona ho kgetha, tokelo eo hamorao a neng a tla e lahlehelwa ke ha Cape Colony e kopantswe le dikolone tse ding tsa Afrika Borwa ho ba Union of South Africa.[4]
Nakwana ka mora moo, o ile a fetoha mofetoledi wa lekgotla bakeng sa ba boholong bokolone ba Borithane Mafeking ha motse o ne e thibetswe mme a boloka buka a e nolang kapa diari ka diphihlelo tsa hae tse phatlaladitsweng kamora lefu la hae. [4]
Kamora hore Ntwa ya Manyesemane le Maburu ya Bobedi e fele, o ne a na le tshepo ya hore mmuso wa Borithane o tla netefatsa hore banna bohle Afrika Borwa ba tla tswelapele ho fuwa tokelo ya tumello, empa ba ile ba fetisetsa boholo ba matla a dipolotiki ho mmuso o motjha wa Afrika Borwa, o neng o lekanyetsa ditokelo tsa ho vouta ho Maafrika a Borwa a masweu feela. Plaatje o ile a nyatsa mmuso wa Borithane ka qeto ena ka sengolwa se phatlaladitsweng sa 1909 se bitswang Sekgoma - Black Dreyfus. [5]